Chương 1: Tây Âu từ thế kỉ V đến nửa đầu thế kỉ XVI Lịch sử 7 - Kết nối tri thức Thời lượng: 02 Tiết

TÓM TẮT KIẾN THỨC BÀI 3: SỰ NẢY SINH CHỦ NGHĨA TƯ BẢN VÀ NHỮNG BIẾN ĐỔI TRONG XÃ HỘI TÂY ÂU

Bài 3 phân tích những bước chuyển biến sâu sắc về kinh tế và cơ cấu giai cấp ở Tây Âu sau các cuộc phát kiến địa lí: quá trình tích lũy ban đầu của chủ nghĩa tư bản, sự ra đời của các công trường thủ công, đồn điền và sự hình thành hai giai cấp mới đối kháng nhau là giai cấp tư sản và giai cấp vô sản.

🎯 Yêu cầu cần đạt sau bài học:
1. Trình bày được quá trình nảy sinh phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu thời hậu kì trung đại.
2. Nêu và giải thích được các phương thức tích lũy nguyên thủy tư bản (vốn và đội ngũ công nhân làm thuê).
3. Mô tả được hình thức sản xuất mới (công trường thủ công, đồn điền nông nghiệp) và phân tích sự ưu việt so với phường hội phong kiến.
4. Nhận biết và phân tích được vị trí, đặc điểm cùng mối quan hệ giữa hai giai cấp mới: Tư sản và Vô sản.
[Vị trí hiển thị Quảng cáo Tự động Google AdSense chuẩn SEO / Banner Hỗ trợ bài học]

1. Sự nảy sinh phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu

Sau các cuộc phát kiến địa lí, quý tộc và thương nhân Tây Âu đã tiến hành quá trình tích lũy nguyên thủy tư bản (tập trung vốn và tạo ra đội ngũ người lao động làm thuê) để mở rộng sản xuất quy mô lớn:

01
Quá trình tích lũy vốn khổng lồ Tích lũy tư bản
Quý tộc và thương nhân cướp bóc vàng bạc, tài nguyên khoáng sản ở các thuộc địa châu Mỹ, châu Á, châu Phi; buôn bán nô lệ da đen; bóc lột kiệt quệ người lao động trong nước.
02
Tạo ra đội ngũ người làm thuê (Nhân công) Phong trào Rào đất
Tại Anh và các nước Tây Âu, phong trào "Rào đất cướp ruộng" (hiện tượng "cừu ăn thịt người") đã biến ruộng cày thành đồng cỏ nuôi cừu lấy len dệt vải, đẩy hàng vạn nông dân vào cảnh trắng tay, buộc phải vào làm thuê trong các công xưởng.
03
Xuất hiện các hình thức tổ chức sản xuất mới Công trường thủ công
• Trong công nghiệp: Công trường thủ công ra đời thay thế xưởng thủ công phường hội nhỏ bé. Hàng trăm công nhân làm việc tập trung, có phân công lao động chuyên môn hóa cao.
• Trong nông nghiệp: Các đồn điền, trang trại tư bản quy mô lớn xuất hiện, áp dụng máy móc sơ khai và thuê mướn nhân công làm công ăn lương.
• Trong thương nghiệp: Thành lập các công ty thương mại hàng hải quốc tế, sàn giao dịch và hệ thống ngân hàng tài chính.

2. Những biến đổi sâu sắc trong xã hội Tây Âu

Cùng với sự nảy sinh của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa, cơ cấu giai cấp của xã hội phong kiến Tây Âu đã biến đổi sâu sắc với sự xuất hiện của hai giai cấp mới:

Nội dung so sánh Giai cấp Tư sản (Chủ sở hữu) Giai cấp Vô sản (Người làm thuê)
Thành phần xuất thân Chủ công trường thủ công, chủ đồn điền trang trại, thương nhân buôn bán xuyên đại dương, chủ ngân hàng tài chính giàu có. Nông dân bị tước đoạt ruộng đất do phong trào rào đất, thợ thủ công bị phá sản, người nghèo thành thị.
Tư liệu sản xuất & Địa vị kinh tế Nắm toàn bộ tư liệu sản xuất (nhà xưởng, máy móc, nguyên liệu, vốn liếng) -> Có tiềm lực kinh tế cực kì hùng mạnh. Không có tư liệu sản xuất trong tay, hoàn toàn trắng tay -> Buộc phải bán sức lao động để kiếm sống qua ngày.
Địa vị chính trị & Đời sống Chưa có quyền lực chính trị tương xứng với tiềm lực kinh tế, bị quý tộc phong kiến và Giáo hội kìm hãm, chèn ép. Bị giai cấp tư sản bóc lột giá trị thặng dư tàn nhẫn, làm việc 14 - 16 giờ/ngày trong điều kiện độc hại, đồng lương chết đói.
Mâu thuẫn xã hội Mâu thuẫn gay gắt với Giai cấp Quý tộc phong kiến -> Tiền đề cho các cuộc cách mạng tư sản bùng nổ. Mâu thuẫn sâu sắc với Giai cấp Tư sản bóc lột -> Mầm mống phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân.

3. Sổ tay ghi nhớ & Những lưu ý quan trọng khi ôn tập

📌 4 Điểm mấu chốt của Bài 3 cần khắc sâu:
1. Bản chất của tích lũy nguyên thủy tư bản: Là quá trình dùng bạo lực và thủ đoạn để tập trung Vốn (cướp thuộc địa, buôn nô lệ) và Nhân công làm thuê (rào đất đuổi nông dân).
2. Hiện tượng "Cừu ăn thịt người": Là hình ảnh ẩn dụ nổi tiếng của Thomas More phản ánh phong trào rào đất cướp ruộng tàn nhẫn ở nước Anh thế kỉ XVI.
3. Công trường thủ công: Hình thức sản xuất tiến bộ vượt bậc nhờ có chuyên môn hóa và phân công lao động, đánh dấu bước chuyển từ sản xuất nhỏ sang sản xuất lớn TBCN.
4. Hai giai cấp mới: Tư sản (nắm của cải nhưng thiếu quyền chính trị) và Vô sản (bán sức lao động, bị bóc lột kiệt quệ).
Phần 1: Trắc nghiệm khách quan (24 câu - 6,0 điểm)

Chọn một phương án đúng nhất trong các phương án A, B, C, D

Mỗi câu trả lời đúng được cộng 0,25 điểm. Học sinh có thể làm lại nhiều lần.

Câu 1: Điều kiện tiên quyết để phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa có thể hình thành và phát triển ở Tây Âu là
Câu 2: Quá trình tích lũy vốn ban đầu của giai cấp tư sản Tây Âu được thực hiện chủ yếu bằng thủ đoạn nào sau đây?
Câu 3: Hiện tượng lịch sử 'Rào đất cướp ruộng' diễn ra sôi nổi và điển hình nhất ở quốc gia nào thời kì này?
Câu 4: Nhà tư tưởng Thomas More đã dùng cụm từ hình tượng nào để miêu tả sự tàn khốc của phong trào rào đất ở Anh?
Câu 5: Hậu quả trực tiếp của phong trào 'Rào đất cướp ruộng' đối với giai cấp nông dân là gì?
Câu 6: Hình thức tổ chức sản xuất công nghiệp mới xuất hiện ở Tây Âu thay thế cho các xưởng thủ công phường hội cũ là
Câu 7: Điểm tiến bộ vượt trội của Công trường thủ công so với xưởng thủ công thời phong kiến là
Câu 8: Trong lĩnh vực nông nghiệp, hình thức sản xuất mới mang tính chất tư bản chủ nghĩa xuất hiện ở Tây Âu là
Câu 9: Giai cấp Tư sản ở Tây Âu được hình thành chủ yếu từ những bộ phận nào trong xã hội?
Câu 10: Giai cấp Vô sản trong xã hội tư bản Tây Âu được hình thành chủ yếu từ lực lượng nào?
Câu 11: Đặc điểm cơ bản nhất về địa vị kinh tế của Giai cấp Vô sản là
Câu 12: Đời sống của người công nhân làm thuê trong các công trường thủ công Tây Âu thế kỉ XVI diễn ra như thế nào?
Câu 13: Mâu thuẫn chính trị cơ bản nhất giữa Giai cấp Tư sản và Chế độ Phong kiến ở Tây Âu bắt nguồn từ việc
Câu 14: Sự khác nhau căn bản giữa Phường hội thủ công và Công trường thủ công là gì?
Câu 15: Tầng lớp 'Quý tộc mới' xuất hiện phổ biến ở nước Anh thế kỉ XVI là những người
Câu 16: Quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa được định nghĩa là quan hệ
Câu 17: Sự ra đời của chủ nghĩa tư bản đã có tác động như thế nào đến nền kinh tế phong kiến Tây Âu?
Câu 18: Sự xuất hiện của hai giai cấp mới (Tư sản và Vô sản) đã đặt nền móng cho những biến cố lịch sử trọng đại nào sau này ở Tây Âu?
Câu 19: So với quan hệ bóc lột phong kiến (Lãnh chúa - Nông nô), quan hệ bóc lột tư bản chủ nghĩa (Tư sản - Vô sản) có điểm khác biệt căn bản là gì?
Câu 20: Nhân tố nào sau đây là 'đòn bẩy' trực tiếp thúc đẩy quá trình tích lũy ban đầu của chủ nghĩa tư bản diễn ra nhanh chóng nhất?
Câu 21: Tại sao nói sự ra đời của giai cấp tư sản và giai cấp vô sản là một bước tiến bộ của lịch sử nhân loại?
Câu 22: Việc nông dân Anh bị đuổi khỏi ruộng đất trong phong trào 'Rào đất cướp ruộng' phản ánh bản chất gì của quá trình tích lũy tư bản?
Câu 23: Nhận định nào sau đây là đúng khi nói về vai trò của thương nhân và thợ thủ công trong sự nảy sinh chủ nghĩa tư bản?
Câu 24: Bài học lịch sử có giá trị thực tiễn đối với sự nghiệp công nghiệp hóa - hiện đại hóa đất nước ta hiện nay từ bài học này là
Phần 2: Trắc nghiệm Đúng / Sai (4 câu - 4,0 điểm)

Đọc đoạn tư liệu và xác định tính Đúng (Đ) hoặc Sai (S) của các nhận định

Mỗi câu gồm 4 ý a, b, c, d: Đúng 1 ý = 0.1đ | Đúng 2 ý = 0.25đ | Đúng 3 ý = 0.5đ | Đúng 4 ý = 1.0đ.

Câu 1: Quá trình tích lũy nguyên thủy tư bản ở Tây Âu
Trích đoạn tác phẩm lịch sử kinh tế: 'Để tiến hành sản xuất theo lối tư bản chủ nghĩa, giai cấp tư sản mới nổi ở Tây Âu cần có hai điều kiện: vốn liếng và nhân công làm thuê. Bằng những thủ đoạn bạo lực tàn nhẫn, họ đã cướp bóc vàng bạc, tài nguyên ở các thuộc địa châu Mỹ, châu Á; bắt hàng triệu người da đen châu Phi bán làm nô lệ. Trong nước, họ tiến hành phong trào rào đất cướp ruộng, biến nông dân thành những người vô sản không một tấc đất cắm dùi.'
a) Nguồn vốn ban đầu của giai cấp tư sản Tây Âu được hình thành chủ yếu từ sự cướp bóc thuộc địa và buôn bán nô lệ.
b) Quá trình tích lũy tư bản ban đầu diễn ra hoàn toàn bằng con đường hòa bình, hợp pháp và dựa trên sự đồng thuận của nhân dân.
c) Phong trào rào đất cướp ruộng đã tạo ra đội ngũ đông đảo người làm thuê cho các công trường thủ công.
d) Sau phong trào rào đất, đời sống của người nông dân Tây Âu được cải thiện rõ rệt và trở nên giàu có.
Câu 2: Sự xuất hiện của Công trường thủ công và hình thức sản xuất mới
Tư liệu mô tả công trường thủ công thế kỉ XVI: 'Trong một xưởng dệt len tư bản ở Anh, hàng trăm người thợ cùng làm việc dưới sự giám sát của chủ xưởng. Người thì chải len, người kéo sợi, người dệt vải, người nhuộm màu. Không một ai phải làm toàn bộ tấm vải từ đầu đến cuối như thời phường hội. Năng suất lao động tăng vọt gấp hàng chục lần, sản phẩm xuất xưởng đều tăm tắp và giá thành hạ xuống rõ rệt.'
a) Công trường thủ công là hình thức sản xuất tư bản chủ nghĩa dựa trên sự phân công lao động chuyên môn hóa.
b) Trong công trường thủ công, người thợ tự bỏ vốn mua nguyên liệu và tự bán sản phẩm ra thị trường.
c) Công trường thủ công có quy mô sản xuất và năng suất lao động vượt trội hơn hẳn các xưởng thủ công phường hội cũ.
d) Công trường thủ công đã sử dụng hoàn toàn máy móc cơ khí tự động chạy bằng động cơ hơi nước hiện đại.
Câu 3: Giai cấp Tư sản và địa vị trong xã hội Tây Âu
Nhận định của nhà sử học: 'Đến thế kỉ XVI, giai cấp tư sản Tây Âu gồm các chủ xưởng, chủ đồn điền và chủ ngân hàng đã nắm trong tay phần lớn của cải của xã hội. Tuy nhiên, họ vẫn bị tầng lớp quý tộc phong kiến thống trị coi thường, bị áp đặt nhiều thứ thuế bất hợp lý và không có tiếng nói trong việc quản lí nhà nước. Sự bức bối này đã thúc đẩy giai cấp tư sản đứng lên lãnh đạo các phong trào đấu tranh chống lại trật tự phong kiến.'
a) Giai cấp tư sản Tây Âu có tiềm lực kinh tế rất hùng mạnh nhờ nắm giữ tư liệu sản xuất và vốn liếng.
b) Giai cấp tư sản đã nắm giữ toàn bộ quyền lực chính trị tối cao trong các nhà nước phong kiến thời kì này.
c) Mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và chế độ phong kiến là mâu thuẫn cơ bản thúc đẩy các cuộc cách mạng tư sản bùng nổ.
d) Giai cấp tư sản luôn luôn liên minh chặt chẽ với Giáo hội Ki-tô giáo để duy trì chế độ nông nô phong kiến.
Câu 4: Đời sống và thân phận của Giai cấp Vô sản
Trích tư liệu lịch sử: 'Những người nông dân mất đất và thợ thủ công phá sản tập trung về các thành thị lớn tìm việc làm. Họ trở thành những người công nhân vô sản làm thuê trong các công trường thủ công. Họ không có tài sản gì ngoài đôi bàn tay lao động. Mỗi ngày họ phải còng lưng làm việc từ 14 đến 16 tiếng trong điều kiện ngột ngạt, bụi bặm nhưng chỉ nhận được những đồng lương ít ỏi, không đủ nuôi sống gia đình.'
a) Giai cấp vô sản là những người lao động làm thuê hoàn toàn không có tư liệu sản xuất trong tay.
b) Người công nhân vô sản bị bóc lột sức lao động nặng nề với ngày làm việc kéo dài và đồng lương rẻ mạt.
c) Địa vị pháp lí của người vô sản hoàn toàn giống hệt thân phận người nông nô bị trói buộc vào đất đai.
d) Sự bóc lột của giai cấp tư sản đối với giai cấp vô sản là nguồn gốc nảy sinh các cuộc đấu tranh của công nhân sau này.