Chương 1: Tây Âu từ thế kỉ V đến nửa đầu thế kỉ XVI Lịch sử 7 - Kết nối tri thức Thời lượng: 02 Tiết

TÓM TẮT KIẾN THỨC BÀI 2: CÁC CUỘC PHÁT KIẾN ĐỊA LÍ LỚN TRÊN THẾ GIỚI

Bài 2 trình bày bước ngoặt mang tính cách mạng trong lịch sử nhân loại vào thế kỉ XV - XVI khi các nhà hàng hải dũng cảm vượt đại dương mở ra những tuyến đường biển nối liền các lục địa, mở rộng giao lưu văn minh toàn cầu và đặt nền móng cho sự xác lập của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu.

🎯 Yêu cầu cần đạt sau bài học:
1. Trình bày được nguyên nhân sâu xa và điều kiện tiên quyết (tiền đề khoa học - kĩ thuật) dẫn đến các cuộc phát kiến địa lí lớn.
2. Mô tả và xác định được trên lược đồ hành trình của 4 cuộc phát kiến tiêu biểu: B. Đi-a-xơ, C. Cô-lôm-bô, Va-xcô đơ Ga-ma, Ph. Ma-gien-lan.
3. Phân tích được các hệ quả tích cực (mở rộng thị trường, giao lưu văn hóa, khẳng định Trái Đất hình cầu) và tiêu cực (nạn cướp bóc thuộc địa, buôn bán nô lệ) của các cuộc phát kiến địa lí.
4. Đánh giá được ý nghĩa lịch sử to lớn của kỉ nguyên phát kiến địa lí đối với sự tiến bộ của nền văn minh nhân loại.
[Vị trí hiển thị Quảng cáo Tự động Google AdSense chuẩn SEO / Banner Hỗ trợ bài học]

1. Nguyên nhân và điều kiện của các cuộc phát kiến địa lí

Vào thế kỉ XV, sự phát triển mạnh mẽ của nền kinh tế hàng hóa ở Tây Âu đã thôi thúc nhu cầu tìm kiếm những chân trời mới và tạo ra những tiền đề kĩ thuật vượt bậc.

01
Nguyên nhân kinh tế & Xã hội Nhu cầu bức thiết
Sản xuất hàng hóa ở Tây Âu phát triển mạnh mẽ dẫn tới nhu cầu cấp thiết về vàng bạc, hương liệu, nguyên liệu và thị trường tiêu thụ mới.
02
Sự cản trở của Đế quốc Ốt-tô-man Trở ngại thương mại
Con đường giao thương truyền thống trên bộ sang phương Đông (qua Tây Á và Địa Trung Hải) bị người Hồi giáo Ốt-tô-man độc chiếm và thu thuế cắt cổ, buộc thương nhân Tây Âu phải tìm con đường biển mới.
03
Điều kiện khoa học - kĩ thuật vượt bậc Tiền đề kĩ thuật
• Thiên văn & Địa lí: Giới học giả khẳng định Trái Đất có hình cầu; vẽ được nhiều hải đồ chi tiết.
• Kĩ thuật hàng hải: Sử dụng thành thạo la bàn, đo góc phương vị thiên văn.
• Đóng tàu: Đóng được loại tàu Caraven có nhiều cánh buồm lớn, vững chắc, di chuyển nhanh và đi ngược hướng gió trên đại dương.
04
Hai quốc gia tiên phong Bồ Đào Nha & Tây Ban Nha
Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha là hai quốc gia ven bờ Đại Tây Dương có vị trí địa lí thuận lợi, có đội thủy thủ can đảm và được triều đình tài trợ kinh phí khổng lồ cho các chuyến thám hiểm.

2. Hành trình của 4 cuộc phát kiến địa lí lớn tiêu biểu

Từ cuối thế kỉ XV đến đầu thế kỉ XVI, bốn cuộc thám hiểm hàng hải vĩ đại đã vẽ lại toàn bộ bản đồ thế giới:

Năm 1487: B. Đi-a-xơ (Bartolomeu Dias) - Bồ Đào Nha
Dẫn đầu đoàn tàu thám hiểm đi men theo bờ biển phía tây châu Phi, đặt chân tới điểm cực nam châu Phi (được đặt tên là Mũi Hảo Vọng - Mũi đất của niềm hi vọng mở đường sang phương Đông).
Năm 1492: C. Cô-lôm-bô (Christopher Columbus) - Tây Ban Nha
Dẫn đầu đoàn thủy thủ vượt Đại Tây Dương về phía tây, cập bến các đảo vùng biển Ca-ri-bê và tìm ra Châu Mỹ (ông tưởng nhầm là Ấn Độ). Sau này, nhà hàng hải A. Vét-xpu-xi chứng minh đây là vùng đất mới (Tân lục địa - America).
Năm 1497 - 1498: Va-xcô đơ Ga-ma (Vasco da Gama) - Bồ Đào Nha
Vượt qua mũi Hảo Vọng, tiến thẳng vào Ấn Độ Dương và cập bến cảng Ca-li-cút (Ấn Độ) vào tháng 5/1498, mở ra tuyến đường biển trực tiếp từ Tây Âu đến vùng đất hương liệu phương Đông.
Năm 1519 - 1522: Ph. Ma-gien-lan (Ferdinand Magellan) - Tây Ban Nha
Thực hiện chuyến đi vòng quanh thế giới đầu tiên bằng đường biển: Đi vòng qua cực nam châu Mỹ (eo biển Ma-gien-lan), tiến vào đại dương mênh mông đặt tên là Thái Bình Dương, đến quần đảo Phi-líp-pin. Đoàn thám hiểm vượt Ấn Độ Dương trở về Tây Ban Nha an toàn (09/1522), hoàn thành chuyến đi lịch sử chứng minh trên thực tế Trái Đất hình cầu.

3. Hệ quả của các cuộc phát kiến địa lí

Mặt hệ quả Tác động Tích cực (Tiến bộ) Tác động Tiêu cực (Hạn chế)
Về Địa lí & Khoa học • Khẳng định trên thực tế Trái Đất có dạng hình cầu.
• Bổ sung vô số hiểu biết mới về địa lí học, hải dương học, khí hậu học, sinh vật học và các nền văn hóa nhân loại.
-
Về Kinh tế & Thương mại • Mở ra những con đường hàng hải quốc tế mới nối liền các châu lục.
• Hình thành thị trường thương mại toàn cầu; trung tâm buôn bán chuyển từ Địa Trung Hải sang bờ Đại Tây Dương.
• Thúc đẩy quá trình tích lũy ban đầu của chủ nghĩa tư bản ở Tây Âu.
• Sự suy thoái kinh tế của các thành phố cổ vùng Địa Trung Hải (như Vơ-ni-dơ, Giơ-ne-vơ).
Về Xã hội & Nhân văn • Tăng cường giao lưu văn hóa, trao đổi các giống cây trồng, vật nuôi giữa các châu lục (ngô, khoai tây, cà chua, thuốc lá,...). • Bắt đầu kỉ nguyên thực dân: Các nước tư bản xâm lược, biến châu Á, châu Phi, châu Mỹ thành thuộc địa.
• Nạn cướp bóc và tàn sát: Hàng triệu người da đỏ bản địa bị tàn sát, các nền văn minh cổ (In-ca, May-a, A-dơ-tếch) bị hủy diệt.
• Buôn bán nô lệ da đen: Hàng chục triệu người châu Phi bị bắt bán sang châu Mỹ làm nô lệ trong các đồn điền.

4. Sổ tay ghi nhớ & Phân biệt các mốc quan trọng

📌 4 Mốc thời gian và Nhà thám hiểm không thể nhầm lẫn:
1. 1487 - B. Đi-a-xơ (Bồ Đào Nha): Đi tới cực Nam châu Phi -> Mũi Hảo Vọng.
2. 1492 - C. Cô-lôm-bô (Tây Ban Nha): Vượt Đại Tây Dương tìm ra Châu Mỹ (Tân thế giới).
3. 1497-1498 - Va-xcô đơ Ga-ma (Bồ Đào Nha): Đến Ca-li-cút (Ấn Độ) bằng đường biển qua Mũi Hảo Vọng.
4. 1519-1522 - Ph. Ma-gien-lan (Tây Ban Nha): Chuyến đi vòng quanh thế giới đầu tiên, đặt tên Thái Bình Dương.
Nhớ mẹo nước tài trợ: Đi-a-xơ và Ga-ma (Bồ Đào Nha đi về hướng Đông); Cô-lôm-bô và Ma-gien-lan (Tây Ban Nha đi về hướng Tây).
Phần 1: Trắc nghiệm khách quan (24 câu - 6,0 điểm)

Chọn một phương án đúng nhất trong các phương án A, B, C, D

Mỗi câu trả lời đúng được cộng 0,25 điểm. Học sinh có thể làm lại nhiều lần.

Câu 1: Nguyên nhân kinh tế sâu xa dẫn tới các cuộc phát kiến địa lí thế kỉ XV - XVI là gì?
Câu 2: Trở ngại lớn nhất đối với con đường thương mại trên bộ truyền thống từ châu Âu sang phương Đông vào thế kỉ XV là do
Câu 3: Tiền đề kĩ thuật đóng tàu quan trọng nhất phục vụ cho các chuyến thám hiểm đại dương xa bờ là
Câu 4: Hai quốc gia tiên phong đi đầu trong các cuộc phát kiến địa lí thế kỉ XV - XVI là
Câu 5: Năm 1487, nhà hàng hải B. Đi-a-xơ (Bartolomeu Dias) đã dẫn đầu đoàn thám hiểm Bồ Đào Nha đến địa điểm nào?
Câu 6: Nhà hàng hải C. Cô-lôm-bô (Christopher Columbus) đã chỉ huy đoàn thủy thủ Tây Ban Nha vượt Đại Tây Dương và phát hiện ra châu lục nào vào năm 1492?
Câu 7: Tại sao C. Cô-lôm-bô lại gọi những thổ dân bản địa châu Mỹ mà ông gặp là 'người Indian' (người da đỏ)?
Câu 8: Nhà hàng hải nào là người đầu tiên chỉ huy đoàn tàu vượt qua mũi Hảo Vọng và cập bến Ca-li-cút (Ấn Độ) năm 1498?
Câu 9: Cuộc thám hiểm của Ph. Ma-gien-lan (1519 - 1522) có ý nghĩa vĩ đại nào sau đây?
Câu 10: Tên gọi đại dương 'Thái Bình Dương' (Pacific Ocean) xuất phát từ sự kiện nào?
Câu 11: Sau các cuộc phát kiến địa lí, trung tâm thương mại và tuyến đường buôn bán quốc tế đã chuyển dịch từ
Câu 12: Những loại nông sản nào từ châu Mỹ đã được du nhập và truyền bá rộng rãi sang châu Âu và toàn thế giới sau chuyến thám hiểm của Cô-lôm-bô?
Câu 13: Về mặt kinh tế xã hội, các cuộc phát kiến địa lí đã đẩy nhanh quá trình nào ở Tây Âu?
Câu 14: Một trong những hệ quả tiêu cực tàn bạo nhất của các cuộc phát kiến địa lí đối với nhân dân châu Phi là
Câu 15: Các nền văn minh bản địa rực rỡ nào ở châu Mỹ đã bị thực dân phương Tây tàn phá và tiêu diệt sau phát kiến địa lí?
Câu 16: Tên gọi lục địa 'America' (Châu Mỹ) được đặt theo tên của nhà hàng hải nào?
Câu 17: Điểm chung về phương hướng thám hiểm của hai nhà hàng hải B. Đi-a-xơ và Va-xcô đơ Ga-ma là gì?
Câu 18: Điểm giống nhau căn bản trong hải trình của C. Cô-lôm-bô và Ph. Ma-gien-lan là
Câu 19: Tại sao nói các cuộc phát kiến địa lí đã mở đầu cho quá trình toàn cầu hóa?
Câu 20: Tác động sâu sắc nhất của các cuộc phát kiến địa lí đối với nhận thức khoa học của nhân loại là gì?
Câu 21: Hiện tượng 'cách mạng giá cả' bùng nổ ở Tây Âu thế kỉ XVI bắt nguồn trực tiếp từ
Câu 22: Sự khác biệt bản chất giữa mục đích thám hiểm của các nhà hàng hải phương Tây với các chuyến hải trình của Trịnh Hòa (Trung Quốc) đầu thế kỉ XV là gì?
Câu 23: Đánh giá nào sau đây là khách quan và toàn diện nhất về kỉ nguyên phát kiến địa lí?
Câu 24: Bài học lịch sử sâu sắc nhất về tinh thần đổi mới sáng tạo từ kỉ nguyên phát kiến địa lí đối với thế hệ trẻ ngày nay là
Phần 2: Trắc nghiệm Đúng / Sai (4 câu - 4,0 điểm)

Đọc đoạn tư liệu và xác định tính Đúng (Đ) hoặc Sai (S) của các nhận định

Mỗi câu gồm 4 ý a, b, c, d: Đúng 1 ý = 0.1đ | Đúng 2 ý = 0.25đ | Đúng 3 ý = 0.5đ | Đúng 4 ý = 1.0đ.

Câu 1: Tiền đề khoa học - kĩ thuật và nguyên nhân phát kiến địa lí
Trích tư liệu lịch sử: 'Vào thế kỉ XV, sự phát triển rực rỡ của kinh tế hàng hóa ở các thành thị Tây Âu đã làm nảy sinh nhu cầu vàng bạc vô cùng bức thiết. Trong khi đó, con đường thương mại trên bộ sang phương Đông bị đế quốc Ốt-tô-man chặn đứng. Trước hoàn cảnh đó, những tiến bộ vượt bậc về kĩ thuật: sự ra đời của tàu Caraven ba buồm lớn chạy ngược gió, việc áp dụng la bàn, hải đồ chính xác và niềm tin khoa học vào Trái Đất hình cầu đã thôi thúc các nhà hàng hải Bồ Đào Nha và Tây Ban Nha căng buồm ra đại dương bao la.'
a) Nhu cầu tìm kiếm vàng bạc và thị trường mới của nền kinh tế hàng hóa là động lực kinh tế trực tiếp của phát kiến địa lí.
b) Kĩ thuật đóng tàu thời kì này chỉ cho phép tàu di chuyển xuôi theo một chiều gió duy nhất.
c) Việc sử dụng la bàn và hoàn thiện hải đồ là điều kiện kĩ thuật quan trọng giúp định hướng trên biển khơi.
d) Các cuộc phát kiến địa lí được tiến hành một cách hoàn toàn tự phát bởi những cá nhân ngư dân nghèo.
Câu 2: Hành trình của các cuộc phát kiến địa lí lớn tiêu biểu
Nhật kí hàng hải và tư liệu thám hiểm: 'Tháng 8/1492, C. Cô-lôm-bô chỉ huy 3 con tàu rời cảng Pa-lốt (Tây Ban Nha) tiến về phía tây vượt Đại Tây Dương và phát hiện ra các đảo vùng Ca-ri-bê. Năm 1497, Va-xcô đơ Ga-ma vượt Mũi Hảo Vọng tiến vào Ấn Độ Dương đến Ca-li-cút (Ấn Độ). Năm 1519, đoàn thám hiểm của Ma-gien-lan vượt qua eo biển cực Nam châu Mỹ, tiến vào Thái Bình Dương và hoàn thành chuyến đi vòng quanh thế giới vào tháng 9/1522.'
a) C. Cô-lôm-bô là người đầu tiên chứng minh được trên thực tế rằng Trái Đất có dạng hình cầu.
b) Va-xcô đơ Ga-ma đã tìm ra tuyến đường biển trực tiếp từ Tây Âu đến Ấn Độ mà không cần đi qua vùng kiểm soát của Ốt-tô-man.
c) Hải trình của Ma-gien-lan đã chứng minh tất cả các đại dương trên Trái Đất đều thông liền với nhau.
d) Cả 4 cuộc phát kiến địa lí tiêu biểu đều do triều đình phong kiến Vương quốc Anh tài trợ và chỉ huy.
Câu 3: Hệ quả tích cực đối với nền kinh tế và văn minh nhân loại
Trích nhận định sử học: 'Các cuộc phát kiến địa lí thế kỉ XV - XVI là một bước ngoặt vĩ đại trong lịch sử nhân loại. Chúng không chỉ vẽ lại toàn bộ bản đồ thế giới mà còn kết nối các nền văn minh bị cô lập từ hàng ngàn năm trước. Một thị trường thương mại toàn cầu được định hình, hàng hóa và các giống cây lương thực giá trị cao được trao đổi xuyên lục địa, tạo lực đẩy mạnh mẽ cho sự tích lũy tư bản và ra đời của chủ nghĩa tư bản ở châu Âu.'
a) Phát kiến địa lí đã đưa đến sự hình thành của mạng lưới thương mại quốc tế và thị trường thế giới.
b) Sau phát kiến địa lí, trung tâm thương mại thế giới vẫn tiếp tục duy trì độc tôn tại các thành phố vùng Địa Trung Hải.
c) Việc du nhập các giống cây lương thực mới (ngô, khoai tây, sắn) từ châu Mỹ đã góp phần cải thiện an ninh lương thực ở nhiều nơi trên thế giới.
d) Các cuộc phát kiến địa lí làm chậm lại quá trình xác lập quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa ở Tây Âu.
Câu 4: Mặt trái và hệ quả tiêu cực của thời kì phát kiến địa lí
Trích tài liệu lịch sử thế giới: 'Đi liền với những khám phá địa lí rực rỡ là mặt tối đẫm máu của chủ nghĩa thực dân. Ngay sau khi đặt chân lên Tân lục địa và các bờ biển châu Phi, châu Á, thực dân phương Tây đã tiến hành cướp bóc của cải, tàn sát dã man người da đỏ, biến các vương quốc cổ kính thành thuộc địa. Nạn buôn bán nô lệ da đen qua 'Hải trình Tam giác' đã biến hàng chục triệu người châu Phi thành món hàng buôn bán đổi lấy vàng bạc và đường mật.'
a) Các cuộc phát kiến địa lí mở đầu cho kỉ nguyên bành trướng xâm chiếm thuộc địa của các nước tư bản thực dân phương Tây.
b) Những nền văn minh cổ rực rỡ của người da đỏ ở châu Mỹ như May-a, In-ca được các nước phương Tây bảo tồn nguyên vẹn.
c) Nạn buôn bán nô lệ da đen đã gây ra sự suy giảm nhân khẩu và thảm họa diệt chủng khủng khiếp cho lục địa châu Phi.
d) Thời kì phát kiến địa lí là giai đoạn hoàn toàn hòa bình, hữu nghị, không có bất kì sự xung đột bạo lực nào giữa các quốc gia.