Chủ đề 1: Thế giới trong và sau Chiến tranh Lạnh Lịch sử 12 - Kết nối tri thức Thời lượng: 2 - 3 Tiết

TÓM TẮT KIẾN THỨC BÀI 2: TRẬT TỰ THẾ GIỚI TRONG CHIẾN TRANH LẠNH

Trong chương trình Lịch sử 12 (Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống), Bài 2: Trật tự thế giới trong Chiến tranh Lạnh là nội dung trọng tâm của chủ đề 1: thế giới trong và sau chiến tranh lạnh. Hệ thống tóm tắt dưới đây cô đọng toàn bộ kiến thức cốt lõi, sơ đồ tiến trình lịch sử, phân tích sâu sắc các sự kiện, nguyên nhân, ý nghĩa và bài học kinh nghiệm, giúp học sinh nắm vững nền tảng và tự tin đạt điểm 9 - 10 trong kì thi tốt nghiệp THPT.

🎯 Yêu cầu cần đạt sau bài học:
1. Nắm vững bối cảnh lịch sử, nguyên nhân, diễn biến chính và các mốc thời gian tiêu biểu của bài học.
2. Phân tích được bản chất, đặc điểm nổi bật, nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử sâu sắc.
3. Đúc kết các bài học kinh nghiệm quý báu và liên hệ thực tiễn sự nghiệp xây dựng, bảo vệ Tổ quốc hôm nay.
4. Rèn luyện tư duy phản biện, kĩ năng khai thác tư liệu lịch sử và giải quyết thành thạo 28 câu hỏi trắc nghiệm chuẩn cấu trúc 2025.

1. Sự hình thành Trật tự thế giới hai cực I-an-ta (Yalta)

  • Bối cảnh lịch sử:
  • Đầu năm 1945, Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn kết thúc, nhiều vấn đề cấp bách đặt ra cho các nước Đồng minh: nhanh chóng tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít; tổ chức lại thế giới sau chiến tranh; phân chia quyền lợi và khu vực đóng quân giữa các nước thắng trận.
  • Từ ngày 4 đến ngày 11/2/1945, Hội nghị quốc tế được triệu tập tại I-an-ta (Liên Xô) với sự tham dự của nguyên thủ ba cường quốc: I. Xta-lin (Liên Xô), Ph. Ru-dơ-ven (Mỹ) và O. Sơ-sơ-l (Anh).
  • Những quyết định quan trọng của Hội nghị:
  • Tiêu diệt tận gốc chủ nghĩa phát xít Đức và chủ nghĩa quân phiệt Nhật Bản.
  • Thành lập tổ chức Liên Hợp Quốc nhằm duy trì hoà bình và an ninh quốc tế.
  • Thoả thuận về việc đóng quân, giải giáp quân đội phát xít và phân chia phạm vi ảnh hưởng ở châu Âu và châu Á:
  • + Tại châu Âu: Liên Xô kiểm soát và có phạm vi ảnh hưởng ở Đông Đức, Đông Béc-lin và các nước Đông Âu; Mỹ, Anh, Pháp kiểm soát Tây Đức, Tây Béc-lin và các nước Tây Âu.
    + Tại châu Á: Liên Xô tham gia chống Nhật, thu hồi miền nam đảo Xa-kha-lin và quần đảo Cu-rin; Mỹ chiếm đóng Nhật Bản; bán đảo Triều Tiên tạm thời chia làm hai miền (Liên Xô đóng quân phía Bắc, Mỹ đóng quân phía Nam lấy vĩ tuyến 38 làm ranh giới); các vùng còn lại của châu Á (Đông Nam Á, Nam Á, Tây Á) vẫn thuộc phạm vi ảnh hưởng truyền thống của các nước phương Tây.
  • Đặc điểm & Ý nghĩa:
  • Toàn bộ những thoả thuận tại Hội nghị I-an-ta cùng các thoả thuận sau đó của ba cường quốc (Hội nghị Pốt-xđam) đã trở thành khuôn khổ của trật tự thế giới mới - Trật tự thế giới hai cực I-an-ta, do hai siêu cường Liên Xô và Mỹ đứng đầu mỗi cực.

---

2. Sự tồn tại và các giai đoạn phát triển của Trật tự hai cực I-an-ta (Chiến tranh Lạnh)

a. Giai đoạn xác lập và đối đầu căng thẳng Đông - Tây (1947 - đầu thập niên 70) * **Nguồn gốc đối đầu:** Sự đối lập sâu sắc về mục tiêu chiến lược và hệ tư tưởng giữa hai hệ thống xã hội đối lập: Chủ nghĩa tư bản (Mỹ đứng đầu) và Chủ nghĩa xã hội (Liên Xô đứng đầu). * **Các sự kiện xác lập tình trạng Chiến tranh Lạnh:** - **Về chính trị:** + *Phía Mỹ:* Thông điệp của Tổng thống Tru-man (3/1947) khẳng định sự tồn tại của Liên Xô là nguy cơ đe dọa nước Mỹ, mở đầu chính sách chống Liên Xô và các nước XHCN. + *Phía Liên Xô & Đông Âu:* Thành lập Cục Thông tin Quốc tế của các Đảng Cộng sản và Công nhân (Kominform - 1947). - **Về kinh tế:** + *Phía Mỹ:* Thực hiện Kế hoạch Mác-san (1947) viện trợ kinh tế để lôi kéo các nước Tây Âu vào liên minh chống Liên Xô. + *Phía Liên Xô:* Thành lập Hội đồng Tương trợ Kinh tế (SEV - 1/1949) nhằm thúc đẩy sự hợp tác kinh tế giữa các nước XHCN. - **Về quân sự:** + *Phía Mỹ:* Thành lập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (**NATO** - 4/1949) - liên minh quân sự lớn nhất của các nước tư bản phương Tây. + *Phía Liên Xô:* Thành lập Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va (5/1955) - liên minh phòng thủ chính trị - quân sự của các nước XHCN Đông Âu. - ⟹ **Ý nghĩa:** Đến năm 1955, với sự ra đời của NATO và Khối Vác-sa-va, sự đối đầu hai cực Đông - Tây và Chiến tranh Lạnh đã chính thức xác lập cục diện hai cực, hai phe toàn diện. * **Biểu hiện của Chiến tranh Lạnh:** - Cuộc chạy đua vũ trang khổng lồ, đặc biệt là vũ khí hạt nhân và vũ khí hủy diệt hàng loạt. - Tình trạng căng thẳng, đối đầu thường xuyên nhưng **không nổ ra chiến tranh trực tiếp giữa hai siêu cường Liên Xô và Mỹ**. - Bùng nổ các cuộc **chiến tranh cục bộ và xung đột khu vực**: Chiến tranh Triều Tiên (1950 - 1953), Cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước của nhân dân Việt Nam (1954 - 1975), Khủng hoảng tên lửa Cu-ba (1962), Khủng hoảng Béc-lin và sự ra đời Bức tường Béc-lin (1961).

b. Giai đoạn hoà hoãn và đi đến chấm dứt Chiến tranh Lạnh (đầu thập niên 70 - 1989/1991) * **Xu thế hoà hoãn Đông - Tây (từ đầu những năm 70):** - Năm 1972: Xô - Mỹ ký Hiệp ước cắt giảm vũ khí phòng chống tên lửa (ABM) và Hiệp định hạn chế vũ khí tiến công chiến lược (SALT-1). - Năm 1973: Hiệp định Pa-ri về chấm dứt chiến tranh, lập lại hòa bình ở Việt Nam được ký kết. - Tháng 8/1975: Định ước Hen-xin-ki được 33 nước châu Âu cùng Mỹ và Ca-na-đa ký kết, xác định nguyên tắc quan hệ bình đẳng, tôn trọng chủ quyền, tạo cơ chế giải quyết hoà bình các tranh chấp ở châu Âu. * **Tuyên bố chấm dứt Chiến tranh Lạnh:** - Tháng 12/1989, trong cuộc gặp không chính thức tại đảo Môn-ta (Địa Trung Hải), Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Liên Xô M. Goóc-ba-chốp và Tổng thống Mỹ G. Bu-sơ (cha) chính thức cùng tuyên bố chấm dứt Chiến tranh Lạnh.

---

3. Sự sụp đổ của Trật tự hai cực I-an-ta và tác động đến quan hệ quốc tế

  • Quá trình sụp đổ:
  • Sự tan rã của chế độ XHCN ở các nước Đông Âu (1989 - 1990).
  • Khối SEV và Tổ chức Hiệp ước Vác-sa-va giải thể (1991).
  • Ngày 25/12/1991, lá cờ Liên bang Xô viết trên nóc điện Crem-li bị hạ xuống, Liên bang Xô viết chính thức sụp đổ. Trật tự thế giới hai cực I-an-ta hoàn toàn chấm dứt.
  • Nguyên nhân sụp đổ:
  • Cuộc chạy đua vũ trang tốn kém làm suy giảm nghiêm trọng tiềm lực kinh tế của cả Liên Xô và Mỹ.
  • Sự vươn lên mạnh mẽ của các trung tâm kinh tế mới như Tây Âu, Nhật Bản và sự phát triển năng động của các nước đang phát triển.
  • Cuộc khủng hoảng kinh tế, chính trị - xã hội sâu sắc và những sai lầm trong cải tổ dẫn tới sự tan rã của Liên Xô.
  • Tác động đến tình hình thế giới:
  • Thế giới chuyển dần từ trật tự hai cực sang trật tự đa cực, nhiều trung tâm.
  • Xu thế hoà bình, hữu nghị, hợp tác và lấy phát triển kinh tế làm trọng tâm trở thành xu thế chủ đạo.
  • Tạo điều kiện thuận lợi cho các quốc gia mở rộng hội nhập quốc tế, nhưng cũng đặt ra thách thức về cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn và các nguy cơ xung đột cục bộ, sắc tộc, tôn giáo mới.

---

##

🎯 BẠN ĐÃ SẴN SÀNG CHINH PHỤC ĐIỂM 10 LỊCH SỬ 12?

Hãy chuyển ngay sang tab làm bài để thực hành 28 câu hỏi trắc nghiệm chuẩn cấu trúc thi tốt nghiệp THPT 2025 (Bài 2: Trật tự thế giới trong Chiến tranh Lạnh), chấm điểm tự động và nhận lời giải chi tiết ngay lập tức!