TÓM TẮT KIẾN THỨC BÀI 1: LIÊN HỢP QUỐC (UNITED NATIONS - UN)
Trong chương trình Lịch sử 12 (Bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống), Bài 1: Liên Hợp Quốc mở đầu cho Chủ đề 1 về lịch sử thế giới hiện đại. Học sinh cần nắm vững hoàn cảnh lịch sử, quá trình hình thành, mục đích và các nguyên tắc hoạt động cơ bản, cơ cấu tổ chức chính, vai trò lịch sử to lớn cùng mối quan hệ đối tác sâu rộng giữa Việt Nam và Liên Hợp Quốc từ năm 1977 đến nay.
1. Trình bày được bối cảnh lịch sử và quá trình hình thành Liên Hợp Quốc.
2. Nêu được mục đích hoạt động và phân tích 5 nguyên tắc cơ bản trong Hiến chương Liên Hợp Quốc.
3. Nhận biết và mô tả được cơ cấu tổ chức chính (Đại hội đồng, Hội đồng Bảo an, Ban Thư ký, ECOSOC, Tòa án ICJ) và các tổ chức chuyên môn.
4. Đánh giá khách quan vai trò lịch sử to lớn cùng những hạn chế, thách thức cải tổ của Liên Hợp Quốc.
5. Nêu được các mốc phát triển trong quan hệ Việt Nam - Liên Hợp Quốc và những dấu ấn đóng góp nổi bật của Việt Nam.
1. Bối cảnh lịch sử & Quá trình thành lập Liên Hợp Quốc
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, thảm họa tàn khốc của chủ nghĩa phát xít đã thôi thúc các nước trong phe Đồng minh và nhân dân toàn thế giới nhận thức sâu sắc sự cần thiết phải thành lập một tổ chức quốc tế toàn cầu nhằm bảo vệ hòa bình, ngăn chặn nguy cơ chiến tranh tái diễn.
2. Mục đích hoạt động & 5 Nguyên tắc cơ bản
A. Mục đích hoạt động (Điều 1 Hiến chương):
- Duy trì hòa bình và an ninh quốc tế bằng các biện pháp tập thể hữu hiệu.
- Phát triển quan hệ hữu nghị giữa các dân tộc trên cơ sở tôn trọng quyền bình đẳng và quyền tự quyết của các dân tộc.
- Thực hiện hợp tác quốc tế giải quyết các vấn đề kinh tế, xã hội, văn hóa, nhân đạo; khuyến khích tôn trọng nhân quyền và tự do cơ bản cho tất cả mọi người.
- Đóng vai trò là trung tâm điều hòa các nỗ lực quốc tế vì những mục tiêu chung đó.
B. 5 Nguyên tắc hoạt động cốt lõi (Điều 2 Hiến chương):
3. Cơ cấu tổ chức chính của Liên Hợp Quốc
| Cơ quan chính | Cơ chế & Thành phần | Chức năng & Quyền hạn |
|---|---|---|
| Đại hội đồng (General Assembly) |
Bao gồm tất cả 193 quốc gia thành viên. Mỗi nước có 1 phiếu biểu quyết bình đẳng. | Thảo luận mọi vấn đề trong phạm vi Hiến chương; thông qua ngân sách; bầu thành viên các cơ quan khác. Họp thường niên 1 lần/năm (tháng 9). |
| Hội đồng Bảo an (Security Council) |
15 thành viên: 5 Ủy viên thường trực (Mỹ, Nga, Anh, Pháp, TQ) có quyền phủ quyết (Veto) + 10 Ủy viên không thường trực (nhiệm kỳ 2 năm). | Cơ quan chịu trách nhiệm chính về duy trì hòa bình & an ninh quốc tế. Các nghị quyết của HĐBA có tính chất bắt buộc pháp lý với các nước thành viên. |
| Ban Thư ký (Secretariat) |
Đứng đầu là Tổng Thư ký (nhiệm kỳ 5 năm) do Đại hội đồng bổ nhiệm theo đề cử của Hội đồng Bảo an. | Cơ quan hành chính - điều hành thường trực của Liên Hợp Quốc; tổ chức các hội nghị, quản lý các phái bộ và thực hiện các nghị quyết. |
| Hội đồng Kinh tế & Xã hội (ECOSOC) |
54 thành viên do Đại hội đồng bầu với nhiệm kỳ 3 năm. | Chỉ đạo, điều phối hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, y tế và nhân đạo của LHQ. |
| Tòa án Công lý Quốc tế (ICJ) |
15 thẩm phán độc lập thuộc các quốc gia khác nhau, nhiệm kỳ 9 năm. Trụ sở tại La Hay (Hà Lan). | Cơ quan tư pháp chính; giải quyết tranh chấp pháp lý giữa các quốc gia theo luật pháp quốc tế. |
| Hội đồng Quản thác (Trusteeship Council) |
Gồm các nước quản lý lãnh thổ và các nước thường trực HĐBA. | Giám sát các vùng lãnh thổ chưa tự trị. Đã tạm ngừng hoạt động từ năm 1994 sau khi Palau độc lập. |
4. Vai trò lịch sử to lớn & Hạn chế của Liên Hợp Quốc
Gìn giữ hòa bình & an ninh
Ngăn chặn không để bùng nổ Chiến tranh thế giới thứ ba; làm trung gian hòa giải thành công hàng trăm cuộc xung đột khu vực; triển khai các phái bộ gìn giữ hòa bình (Peacekeeping); thúc đẩy các hiệp ước quốc tế về giải trừ vũ khí hủy diệt hàng loạt.
Thúc đẩy phi thực dân hóa
Thông qua Tuyên ngôn về việc trao trả độc lập cho các nước và dân tộc thuộc địa (1960), Liên Hợp Quốc đã hỗ trợ hơn 80 dân tộc thuộc địa tại châu Á, châu Phi, Mỹ Latinh xóa bỏ ách thống trị thực dân và giành độc lập dân tộc.
Phát triển & Quyền con người
Ban hành Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền (1948); hỗ trợ xóa đói giảm nghèo, y tế (WHO), giáo dục, bảo tồn di sản (UNESCO); thực hiện thành công Mục tiêu Thiên niên kỷ (MDGs) và 17 Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs 2030).
- Chưa ngăn chặn được triệt để một số cuộc chiến tranh cục bộ, xung đột vũ trang, khủng bố và khủng hoảng nhân đạo kéo dài.
- Hiệu quả hoạt động nhiều lúc bị cản trở bởi sự bất đồng và việc lạm dụng quyền phủ quyết (veto) của các nước lớn tại Hội đồng Bảo an.
- Cơ cấu tổ chức đòi hỏi phải cải tổ để phản ánh đúng trật tự thế giới đa cực và nâng cao tính dân chủ, minh bạch.
5. Quan hệ đối tác Việt Nam - Liên Hợp Quốc (1977 - nay)
Ngày 20/09/1977, tại Khóa họp 32 Đại hội đồng, Việt Nam chính thức được công nhận là thành viên thứ 149 của Liên Hợp Quốc. Trải qua gần nửa thế kỷ, quan hệ hợp tác Việt Nam - LHQ đã không ngừng phát triển thực chất, nâng tầm vị thế quốc tế của đất nước.
Dấu ấn & Đóng góp nổi bật của Việt Nam tại Liên Hợp Quốc:
- 2 lần trúng cử Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an LHQ: Nhiệm kỳ 2008 - 2009 và nhiệm kỳ 2020 - 2021 (với 192/193 phiếu ủng hộ - số phiếu cao kỷ lục lịch sử LHQ).
- Thành viên Hội đồng Nhân quyền LHQ: Nhiệm kỳ 2014 - 2016 và nhiệm kỳ 2023 - 2025.
- Đảm nhiệm Phó Chủ tịch Đại hội đồng LHQ Khóa 77 (2022 - 2023): Trực tiếp tham gia điều hành nhiều phiên thảo luận cấp cao quốc tế.
- Tiên phong thực hiện Sáng kiến "Một Liên Hợp Quốc" (Delivering as One - One UN): Được LHQ đánh giá là hình mẫu hợp tác quốc gia thành công.
- Tham gia Phái bộ Gìn giữ hòa bình (UN Peacekeeping) từ năm 2014: Cử hàng trăm sĩ quan quân đội, công an, bệnh viện dã chiến cấp 2 và đội công binh đến Nam Xu-đăng (UNMISS), CH Trung Phi (MINUSCA) và khu vực Abyei (UNISFA), thể hiện tinh thần trách nhiệm và lòng yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.
6. Sổ tay ghi nhớ & Những lưu ý quan trọng khi làm bài thi Tốt nghiệp THPT
- Lưu ý về ngày thành lập: Phân biệt ngày ký Hiến chương (26/06/1945 tại Hội nghị Xan Phran-xi-xcô) và ngày Hiến chương chính thức có hiệu lực (24/10/1945 - Ngày Liên Hợp Quốc).
- Lưu ý về quyền phủ quyết (Veto): Quyền phủ quyết CHỈ thuộc về 5 nước thường trực HĐBA (Mỹ, Nga, Anh, Pháp, Trung Quốc), 10 nước không thường trực KHÔNG có quyền phủ quyết.
- Lưu ý về các hội nghị quốc tế: Hội nghị I-an-ta (02/1945) quyết định chủ trương thành lập; Hội nghị Xan Phran-xi-xcô (04-06/1945) là nơi thảo luận, thông qua và ký Hiến chương.
- Lưu ý về số thứ tự thành viên của Việt Nam: Việt Nam là thành viên thứ 149 (gia nhập ngày 20/09/1977).
- Lưu ý về tổ chức tiền thân: Tổ chức tiền thân của LHQ sau Chiến tranh thế giới thứ nhất là Hội Quốc Liên (League of Nations - hoạt động kém hiệu quả do thiếu cơ chế đồng thuận nước lớn).
KẾT QUẢ BÀI KIỂM TRA
Thí sinh: Nguyễn Văn An - Lớp: 12A1